هرچند هيچ شعري را نمي توان با تئوري ها خط کشي کرد، اما گاه مي توان براي درک بهتر آن، کارکردهاي فني اش را برشمرد. اين نکته در بسياري از موارد به مخاطب احتمالي شعر کمک مي کند تا در ارتباط با آن، از ميانبرهايي برود که گاه پيدا کردنش، آنچنان آسان نيست. نگاه فني به مقوله شعر و خوانش آن، اگر حتي به اين مقصد راهي نو نگشايد، دست کم مي تواند شعر امروز را از بي هويتي دور کند، چرا که بزرگ ترين آفت شعر امروز، در کنار همه مشکلات و حاشيه هايي که دچار آن است، عدم شناخت مردم از گونه هاي نو ادبي است. مخاطب شعر امروز، هنوز نمي داند شعر معاصر را چگونه بخواند و بعد از خواندن از آن چه دريافت کند. خواندن شعر معاصر و قضاوت با معيارهاي شعر ديروز، آفتي است که نه به شاعر کمک مي کند که دغدغه فضاي حال را دارد و نه به مخاطب سودي مي رساند که قدم زدن در کوچه امروز شعر را نياموخته است. قضاوت در مورد شعر را بايد به زماني موکول کرد که مخاطب با شعر امروز آشنا شود و از سويي بياموزد که هدف از سرودن و خواندن اين کالاي فرهنگي چيست.

اين رويکرد و نوع نگاه ما را به سه شاخصه مهم فني در مجموعه «خودکشي نهنگ ها جاده را غرق عرق کرده بود» مي رساند. اما پيش از آنکه به اين سه خصوصيت به طور مختصر و گذرا بپردازيم، يادآوري نکته يي ضروري است. فرزانه مرادي به مثابه يک شاعر معاصر، جدا از آنکه کارهايش تا چه اندازه مورد پسند عامه مخاطبان شعر است، نگاهي متفاوت با نگاه سنتي به شعر دارد. او به هيچ وجه دنبال پيام نيست و نمي خواهد معناي خاصي را به مخاطب ارائه کند. آنچه که مرادي و ديگر شاعران همفکر او دنبال مي کنند، نوعي نگاه نو به زبان فارسي و امکانات آن است. اينکه اين شاعران تا چه اندازه در اين امر موفق اند از جمله مسائلي است که بايد آن را در نوشتاري ديگر مورد بررسي قرار داد. لب کلام آنکه، نمي توان معنامحوري را ملاک و معيار مناسبي براي شعر فرزانه مرادي قلمداد کرد.

اولين نکته را بايد در کارکرد و بدل شدن فاعل بي جان به عنوان سوژه اصلي، جست وجو کرد. فرزانه مرادي چنان که در اغلب شعرهايش فاعل غيرجاندار را به عنوان فاعل اصلي جمله قرار مي دهد عنوان کتابش را نيز بر همين قاعده برمي گزيند. چنين نگاهي که سابقه يي طولاني در شعر فارسي دارد، مي تواند با لحن و زبان شاعر، امضاي او را به خود بگيرد. از سويي ديگر مي توان سابقه اين نوع نگاه را در «رمان نو» فرانسه نيز جست وجو کرد، آنجا که بزرگان اين شيوه ادبي از مرگ قهرمان گفتند، نوشتند و بيانيه صادر کردند.

چنانچه اين لحن و فضاي «مرگ قهرمان»وار را مي توانيم در کتاب «خودکشي...» نيز ببينيم؛ «از مرز/ شروع مي شوم/ سرما شدتش را به دست مي گيرد/ در هوا مي رود...». در اين شعر، مرادي به جاي آ نکه نگاه مدرن شاعرانه (و حتي نگاه سنتي) را ملاک و معيار کارش قرار دهد، از «سرما» مي نويسد و انسان را در آن مستحيل مي کند. از سويي ديگر آنچه اين کارکرد شعر مرادي را ويژه مي کند، نگاه داستاني اوست که به شکل و شمايل روايت «رمان نو» خودنمايي مي کند. او اشيا را به همان اندازه مورد توجه قرار مي دهد که قهرمان هاي شعرش را. به روايت ساده تر مي توان شعرهاي مرادي را شعرهاي بدون قهرمان دانست که در آن اشيا به اندازه قهرمان ها داراي اهميت مي شوند.

در مقوله يي عام تر، بازي با زبان ديگر دغدغه فرزانه مرادي است. او در کتاب نه چندان پرحجمش ساختارهاي متفاوت زباني را تجربه کرده و تلاش کرده است تا از ظرفيت هاي پيدا و پنهان زبان فارسي بهره ببرد. اين تلاش او در ترکيب ها، نوع نگاه به فعل و جابه جايي زباني به نمايش در آمده است. تجربه هايي از اين دست قطعاً او را در راه رسيدن به زباني پالوده تر کمک مي کنند؛ «چنان از تو پرم که از خودم چمدان/ چه مي دانم چهارپا هاي همسايه مي زنند دف...»

از طنزي که در قالب پارودي در شعرهاي مرادي وجود دارد، بايد به عنوان سومين ويژگي کارش ياد کرد. او کمتر چيزي را جدي مي گيرد. کمتر نکته يي را به طور قطعي بيان مي کند، کمتر خود را مبرا مي داند و اين است که تداعي کننده آن شعار معروف است؛ «وقتي نمي تواني مساله يي را حل کني، به آن بخند.» نمونه خوب اين ادعا، همان سطر زيباي «به حافظه سنگ پناه مي برم» است. رويکرد اينچنيني از سوي شاعر سبب مي شود نوعي جهان بيني خاص بر شعر او حکمفرما باشد؛ فضايي که در آن هيچ چيز معناي مرسوم و متداولش را ندارد؛ «من هميشه فکر مي کردم که صداي قيچي چطور مي تواند/ خرجم را ببرد؟»

«خودکشي نهنگ ها جاده را غرق عرق کرده بود» را بايد تجربه يي از سوي شاعر دانست، تجربه يي که آن را مي توان نه تنها براي شاعر که براي ادبيات معاصر سودمند دانست، بلکه همواره مي توان از نکته هاي مثبت و منفي کارهايي تجربي آموخت.

خودکشي نهنگ ها جاده را غرق عرق کرده بود/ ناشر؛ مهرراوش/ فرزانه مرادي